1. Problemy z przekładem

Kluczowe dla fragmentu Mt 13,24-30 słowo greckie zizanion bywa różnie tłumaczone, w polskich przekładach Pisma Świętego najczęściej jako „kąkol”:

Biblia brzeska: kąkol,
Biblia gdańska: kąkol,
Biblia ks. Wujka: kąkol,
Biblia Tysiąclecia: chwast,
Biblia warszawska: kąkol,
Biblia warszawsko-praska: kąkol,
Przekład ekumeniczny: chwast,
Biblia jerozolimska: kąkol,
Biblia paulistów: chwast.

Jednak z uwagi na wymowę przypowieści, wyjaśnioną dalej, oddanie greckiego zizanion przez „kąkol” nie jest w pełni poprawne, gdyż chodzi tu „o rodzaj chwastu, prawdopodobnie życicę”^[1]. Ma to być roślina do złudzenia przypominająca pszenicę, którą daje się odróżnić od szlachetnego zboża dopiero po kłosie. Kąkol natomiast, jakkolwiek jest popularnym polskim chwastem polnym, to jednak odcina się wyraźnie od łanu zboża swoimi fioletowymi kwiatami. Aby nie stosować mało znanego słowa „życica” lub „rajgras”, zdecydowałam się na tłumaczenie „chwast”, również przyjęte w niektórych przekładach^[2]. Słowo sitos zdecydowałam się oddać jako „pszenica”, choć możliwe jest również tłumaczenie „zboże”. Na końcu pracy, w celach poglądowych, dołączyłam fotografie gatunków pszenicy uprawianych w Palestynie w starożytności oraz życicy rocznej Lolium temulentum, która prawdopodobnie kryje się pod greckim słowem zizanion. A dla kontrastu można też się zapoznać z malowniczym wizerunkiem kąkolu.

Początek tej przypowieści w Biblii Tysiąclecia, według której „Królestwo niebieskie podobne jest do człowieka”…, jak dyktuje przekład dosłowny, nie oddaje istoty rzeczy, gdyż podobieństwo to ukazuje cała przypowieść, a nie samo słowo „człowiek” występujące na początku. Dlatego lepiej oddaje sens przekład: Z królestwem niebieskim „ma się rzecz podobnie jak z człowiekiem, który…, i w ten sposób dochodzi się do jego natury i przymiotów”^[3].

Po przeanalizowaniu kilku dostępnych przekładów postanowiłam posłużyć się własnym tłumaczeniem, możliwie najbardziej dosłownym, opartym na wydaniu interlinearnym, które dostosowałam jedynie do wymogów języka polskiego:

2. Tekst przypowieści Mt 13,24-30

²⁴ Przedstawił im inną przypowieść (allēn parabolēn), mówiąc: Z królestwem niebieskim jest podobnie jak z człowiekiem, który posiał dobre ziarno (kalon sperma) na swoim polu.
²⁵ Lecz gdy ludzie spali, przyszedł jego nieprzyjaciel (ho echthros) i dosiał chwastów (zizania) między pszenicę (tou sitou), i odszedł.
²⁶ A gdy źdźbło (ho chortos) zakiełkowało i wydało owoc, wtedy pojawiły się również chwasty (ta zizania).
²⁷ Słudzy gospodarza przyszli i zapytali go: „Panie, czy nie posiałeś dobrego ziarna (kalon sperma) na swoim polu? Skąd więc wzięły się chwasty (zizania)?”.
²⁸ On zaś im odrzekł: „Nieprzyjazny człowiek (echthros anthrōpos) to sprawił”. A słudzy mówią do niego: „Chcesz więc, żebyśmy poszli i je zebrali?”.
²⁹ On zaś odpowiada: „Nie, byście zbierając chwasty (ta zizania), nie wyrwali razem z nimi pszenicy (ton siton).
³⁰ Pozwólcie im razem rosnąć aż do żniw. A w porze żniw powiem żeńcom: Zbierzcie najpierw chwasty (ta zizania) i zwiążcie je w wiązki, aby je spalić; pszenicę (ton siton) zaś zgromadźcie (synagagete) w moim spichlerzu”^[4].

3. Odgraniczenie tekstu

3.1. Kontekst dalszy

Według wczesnej tradycji chrześcijańskiej pierwsza Ewangelia została spisana w języku hebrajskim lub aramejskim. Najstarsze świadectwo sięga czasów Papiasza (I/II w.), a przechowało się w Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei (III/IV w.): „O Mateuszu zaś [Papiasz] mówi tak: «Mateusz spisał słowa Pańskie w języku hebrajskim, a każdy tłumaczył je sobie, jak umiał»”^[5]. Potwierdza to Ireneusz, biskup Lyonu (II/III w.), w swoim apologetycznym dziele Przeciwko herezjom: „Tak więc Mateusz wśród Hebrajczyków w ich ojczystym języku napisał i wydał Ewangelię, gdy Piotr i Paweł głosili w Rzymie Ewangelię i zakładali Kościół”^[6]. Euzebiusz swoim autorytetem potwierdza owe przekazy: „Otóż Mateusz Żydom najpierw naukę ustnie głosił, i dopiero gdy się wybierał do innych narodów, napisał swą Ewangelię w języku ojczystym […]”^[7]. Ojcowie i pisarze kościelni mogli nie odróżniać języka hebrajskiego od aramejskiego, niemniej jednak przyjmuje się, że obecnie znana nam Ewangelia św. Mateusza jest grecką parafrazą swojego zaginionego dość wcześnie semickiego oryginału. Mateusz w swoim dziele stara się dowieść tezy, że Jezus Chrystus jest potomkiem Dawida, zapowiedzianym przez Pisma Mesjaszem, który zapoczątkował na ziemi obiecane królestwo niebieskie, nową społeczność, Kościół będący duchowym Izraelem.

3.2. Kontekst bliższy

Fragment Ewangelii według św. Mateusza 13,24-30 w polskiej wersji Biblii jerozolimskiej nosi tytuł Przypowieść o kąkolu, w Biblii poznańskiej (podobnie w Biblii warszawskiej i Biblii gdańskiej) mówi się o przypowieści o kąkolu i pszenicy, natomiast w Biblii Tysiąclecia redaktorzy nadali mu tytuł Przypowieść o chwaście. Występuje w części Ewangelii poświęconej nauczaniu i kontrowersjom (Mt 10 – 13,53), w ramach nauczania Jezusa w przypowieściach (13,1-53). Mowa ta zaczyna się słowami „[…] I mówił im wiele w przypowieściach tymi słowami” (13,3), kończy zaś: „Gdy Jezus dokończył tych przypowieści, oddalił się stamtąd” (w. 53). Biblia jerozolimska niesłusznie zalicza ten werset do następnej części, wersety 3 i 13 należy raczej uznać za inkluzje, które stanowią ramy cyklu parabol.

Na początku tekst badanej perykopy jest wyraźnie odgraniczony, gdyż został wprowadzony przez zwrot allēn parabolēn, który oddziela go od poprzedzającej ją przypowieści o siewcy. Kończy się przed tym samym zwrotem, allēn parabolēn, który wprowadza następną przypowieść o ziarnie gorczycy. Wątpliwości może budzić fakt, że w Biblii Tysiąclecia przypowieść o chwaście jest oddzielona przypowieścią o ziarnku gorczycy i o zaczynie od fragmentu zatytułowanego Wyjaśnienie przypowieści o chwaście. Ze względu na podział dokonany przez Ewangelistę należałoby wyodrębnić cztery osobne przypowieści: o chwaście (13,24-30), o ziarnku gorczycy (w. 31-32); o zaczynie (w. 33) – wszystkie wprowadzone tym samym zwrotem allēn parabolēn; oraz alegoryczną interpretację przypowieści o chwaście (w. 36-43), czyli alegorezę^[8], poprzedzoną cytatem z Ps 78,2, gdzie wspomina się Boże interwencje w historii narodu wybranego. „Psalmista nazywa je «przypowieściami», ponieważ […] stanowią zapowiedzi i figury mesjańskie”^[9]. Nie rozstrzygając, czy te cztery perykopy nie są elementami jednej większej struktury, należy uznać, że fragment 13,24-30 stanowi osobną, zwartą jednostkę.

4. Słownictwo

Przypowieść o chwaście w pszenicy nie ma miejsc paralelnych u pozostałych Ewangelistów. Należy do materiału własnego św. Mateusza^[10]. Charakterystyczne dla Ewangelii św. Mateusza jest słowo zizanion, które poza nią w Nowym Testamencie nie występuje. Mateusz używa go osiem razy: 13,25.26.27.29.30.36.38.40, i to wyłącznie w rozdz. 13: pięć razy w przypowieści o chwaście w pszenicy oraz trzy razy w alegoryzacji przypowieści o chwaście.

sperma – ‘nasienie, ziarno’;
sitos – ‘pszenica’; później w ogóle ‘zboże, ziarno’;
agros – ‘pole, rola’;
speirō – ‘siać’ coś na czymś, przy czymś, na coś, między coś;
epispeirō – ‘dosiewać, posiewać’;
syllegō – ‘zbierać’ coś;
blastanō – ‘kiełkować’;
chortos – ‘trawa, murawa, źdźbło, siano’;
karpos – ‘owoc, plon, zbiór’; o owocach zbóż, ziaren, ziemi;
ekrizoō – ‘wyrywać z korzeniami, wyrywać’;
synauksanomai – ‘wrastać równocześnie, rosnąć razem’ z czymś;
therismos – ‘żniwo, żniwa’;
theristēs – ‘żniwiarz, żeniec’;
deō – ‘wiązać’, w sensie wiązania w jedno, jak wiąże się np. snop zboża;
desmē – ‘wiązka, snopek’;
katakaiō – ‘palić, spalać’;
synagō – ‘zbierać, gromadzić, zagarniać, zwoływać razem’;
apothēkē – ‘skład, stodoła, spichlerz’.

W rozpatrywanym fragmencie występują również słowa określające jego aktorów:

oikodespotēs – ‘pan domu, rządca domu, gospodarz’;
kyrios – ‘pan’;
anthrōpos – ‘człowiek’;
echthros – ‘żywiący wrogość’ do kogoś, ‘nieprzyjazny’ komuś, ‘wrogi’ dla kogoś, jako przymiotnik o człowieku (Mt 13,28); ‘wróg nieprzyjaciel’ (Mt 13,25);
echthros anthrōpos – ‘nieprzyjazny człowiek’;
dulos – ‘niewolnik, sługa, poddany’;

oraz dodatkowo takie ważne zwroty i słowa, jak:

kalos – ‘piękny, dobry’; ‘dobry’ również w sensie etycznym;
hē basileia tōn uranōn – ‘królestwo niebieskie’;
homoioō – pass. ‘stawać się podobnym, upodabniać się, być podobnym’ do czegoś;
katheudō – ‘spać, zasypiać’; o stanie śmierci; o duchowej bezczynności i oziębłości.

Hebrajski lub aramejski rodowód pierwszej Ewangelii skłonił mnie do sięgnięcia po Komentarz żydowski do Nowego Testamentu. D.H. Stern uważa, że greckie słowo zizanion stanowi transliterację hebrajskiego zonin, nazwy trującego gatunku trawy (gatunek rajgrasu), do chwili pojawienia się kłosów przypominającej z wyglądu pszenicę.

5. Części mowy i formy gramatyczne

Czasownik homoioō występuje w różnych formach u Mateusza 8 razy (Mk – 1; Łk – 3; Dz – 1; Rz – 1; Hbr – 1). Tutaj występuje w formie homoiōthē, czyli aorystu pasywnego (indicativus aoristi passivi), dosł. królestwo niebios „stało się podobne”, co np. Biblia Tysiąclecia tłumaczy: „jest podobne”, a przekład ekumeniczny „[z Królestwem Niebios] jest podobnie jak”. Czasowniki: ēlthen (‘przyszedł’), epespeiren (‘dosiał’), apēlthen (‘odszedł’), eblastēsen (‘zakiełkowało’), epoiēsen (‘wypuściło’ [źdźbło], dosł. ‘uczyniło’), efanē (‘pojawiły się’) – również występują w czasie przeszłym dokonanym (indicativus aoristi II), co jest charakterystyczne dla tekstu narracyjnego.

Następnie pojawia się dialog sług z panem domu złożony z pytań i odpowiedzi. Odpowiedź pana w wierszu 29 (ekrizōsēte) jest w trybie przypuszczającym (aorist subjunctive), co zostało po polsku oddane przez: „byście nie wyrwali”. Końcowa wypowiedź właściciela pola jest utrzymana w trybie rozkazującym (imperativus aoristi): afete (‘zostawcie’), oraz wyraża zapowiedź w czasie przyszłym (indicativus futuri) (erō – ‘powiem’) wydania nowych dyspozycji: sylleksate (‘zbierzcie’), dēsate (‘zwiążcie’), katakausai (‘spalić’); synagagete (‘zgromadźcie’) (imperativus aoristi).

Powtarza się partykuła de (6 razy) oraz rodzajnik ho, pełniący funkcję zaimka wskazującego, np. ho de efē (‘on zaś rzekł’ – w. 28); ho de fēsin (‘on zaś rzecze’ – w. 29).

Zapowiedź żniw jest wprowadzona przez spójnik kai (‘i’, ‘a’), co jest charakterystyczne dla składni hebrajskiej, gdzie często zdanie zaczyna się od waw. Jest to zdanie z orzeczeniem w pierwszej osobie, skierowane jakby ponad głowami sług do słuchaczy przypowieści, stanowiące zakończenie całej przypowieści.

Zwrot dēsate auta eis desmas przypomina wyrażenie m^e’all^emîm ’ălummîm^[11] występujące w Rdz m37,7 (dosł. ‘wiązać w wiązki’), może więc stanowić semityzm (podobny charakter ma zwrot speiranti kalon sperma).

W przypowieści można się ponadto dopatrzyć struktur charakterystycznych dla retoryki hebrajskiej, tzn. paralelizmów. Przykłady paralelizmu antytetycznego:

Tekst wykazuje więc wpływy semickie.

Można zaproponować następujący, zasadniczo trójczłonowy podział strukturalny:

a) formuła wprowadzenia („Przedstawił im inną przypowieść, mówiąc” – 13,24a);

b) część narracyjna (13,24b-26);

c) dialog za sługami (13,27-30a);

d) wskazówka moralna (13,30b – zaczynająca się od słów: „A w porze żniw powiem żeńcom”…)

6. Opozycje

Występują dodatkowo opozycje: gospodarz – nieprzyjaciel, gospodarz – słudzy.

7. Analiza pragmatyczna

Przypowieść o chwaście należy do mowy Jezusa w przypowieściach, kiedy to Pan uroczyście zasiada, żeby nauczać, jak czynili to żydowscy nauczyciele (por. Mt 23,2: „Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze”). Przypowieści wyjaśniają różne aspekty królestwa niebieskiego. Ewangelista nie określa swojego stanowiska, oddaje głos Jezusowi i Jego niekwestionowanemu autorytetowi, z którym się utożsamia.

Wprowadzające homoiōthē wskazuje na sens metaforyczny przedstawionej scenki. Przypowieść o chwaście jest obrazkiem z wiejskiego życia ludzi zajmujących się uprawą roli. Przypomina, że dzieje królestwa niebieskiego są nierozerwalnie związane z postawami ludzi, którzy je budują na ziemi. Scenka jest przykładem wymyślonym, przedstawionym realistycznie, ale zawierającym elementy nieracjonalne (dosiewanie złego ziarna po kryjomu przez wroga), wskazujące na to, że królestwo Boże jest rzeczywistością, która wymyka się regułom ziemskim, do których jesteśmy przyzwyczajeni.

W pierwszej scenie przypowieści występuje gospodarz, który sieje dobre ziarno, a następnie pojawia się nieprzyjaciel, który psuje dobry zasiew. Wszystko, co Bóg stworzył, było dobre, zło nie ma zatem swojego samodzielnego bytu. Jan Chryzostom tak to komentuje w swojej homilii: „Do przebiegłości diabła należy dołączanie do prawdy błędu, przybranego wiernie na jego podobieństwo, aby łatwo oszukać tych, którzy dają się zwieść. […] Wskazuje też, że błąd pojawia się po prawdzie, co potwierdza także następstwo wydarzeń. […] Dopóki diabeł nie widzi, co ma udawać, czy przeciwko czemu zastawiać pułapki, nie próbuje tego czynić, ani nie wie jak. […] Szkoda bowiem dotyka nas, ale początek szkody nie miał swego źródła w nieprzyjaźni ku nam, lecz w nieprzyjaźni do Boga”^[12].

Przyjmuję więc sugestię D.H. Sterna, że nieprzyjaciel nie sieje jakiegoś innego ziarna, ale powoduje degenerację posianego już ziarna szlachetnego. Na dowód, że w rozumieniu judaizmu zonin nie jest innym gatunkiem pszenicy, ale jej zdegenerowaną postacią, D.H. Stern przytacza fragment Miszny Kilalim (1,1): „Pszenica i zonin nie stanowią razem mieszanki nasion”, a ma to związek z biblijnym zakazem obsiewania pola dwoma rodzajami ziarna (Kpł 19,19). Cytuje także interesujący Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju 28,8 (na temat Rdz 6,7):

„Rabbi ‘Azaria rzekł w imieniu Rabbiego J’hudy: «Wszyscy czynili skażenie w pokoleniu Potopu: pies współżył z wilkiem, a ptak z pawiem, napisano przeto: Bo wszelkie (ciało) na ziemi skaziło swoje postępowanie (Rodzaju 6,12)». Rabbi Julian ben Tiberius rzekł w imieniu Rabiego Icchaka: «Nawet ziemia uległa zepsuciu: siano pszenicę, a to rodziła zonin, bo zonin, jak się dziś okazuje, pochodzi z epoki Potopu»”^[13].

Autor wyciąga wniosek, że skoro Izrael odwracający się od Boga jest w Biblii hebrajskiej konsekwentnie określany słowem zona (zônāh – ‘nierządnica’^[14]; por. z^enûnîm – ‘nierząd, niewierność’), toteż „taki sens słowa zonin ma wpływ na zrozumienie tej przypowieści”^[15].

Kiedy się przywoła słowa z Księgi Izajasza: „Jakżeż to miasto wierne stało się nierządnicą (zônāh)? Syjon był pełen rozsądku, sprawiedliwość w nim mieszkała, a teraz zabójcy!” (Iz 1,21); albo słowa proroka Ezechiela skierowane do Jerozolimy: „Dlatego, Nierządnico (zônāh), słuchaj słowa Pańskiego!” (16,35) – wydaje się, że owa degeneracja polega na odstępstwie, niewierności jedynemu prawdziwemu Bogu, czyli na bałwochwalstwie.

Pobieżne spojrzenie na tekst sugerowałoby pewien rodzaj predestynacji: roślina zasiana na polu jako pszenica do żniw pozostanie pszenicą, z nasion chwastu zaś nieodmiennie wyrasta chwast, który nie może zmienić swej natury. Jednak zgodnie ze wskazówką Sterna, że zizanion jest pszenicą, ale zepsutą, zdziczałą, dochodzimy do wniosku, że pszenica może wydać trujące nasiona (wówczas nieprzyjaciel metaforycznie siałby zamęt wśród dobrego zboża, powodowałby jego zwyrodnienie, czyli niewierność Bogu). Ponieważ w Biblii „nierząd” oznacza bałwochwalstwo, logicznie rozumując, wydaje się, że możliwy byłby wówczas i proces odwrotny: nawrócenie, „uleczenie” chorego ziarna (por. Ez 14,6: „Dlatego powiedz domowi Izraela: Tak mówi Pan Bóg: «Nawróćcie się i odwróćcie od swoich bożków, od wszystkich swoich obrzydliwości się odwróćcie!»; Oz 14,5: „Uleczę ich niewierność i umiłuję ich z serca, bo gniew mój odwrócił się od nich”). Daje to ciekawe możliwości interpretacyjne.

Przypowieść wyjaśnia, jak to się dzieje, że podobnie jak w Iz 5,2 „szlachetna winorośl” w rezultacie „wydała cierpkie jagody”. W duchu tej interpretacji zwrot „gdy ludzie spali”, gdzie występuje wieloznaczne greckie słowo katheudō, należy rozumieć nie dosłownie (‘spać’), ale właśnie metaforycznie, czyli jako stan duchowej bezczynności i oziębłości. Przez brak czujności – również w sprawie dobra duchowego braci – chrześcijanin zaciąga winę moralną. W takim duchu naucza Orygenes: „Wszelkie rodzące się w duszy ludzkiej dobro [zostaje posiane] przez Słowo Boże, «które było na początku u Boga» (J 1,2), i ono właśnie stanowi owoc królestwa Bożego, tak iż zdrowe nauki odnoszące się do jakiegokolwiek tematu są synami królestwa, lecz gdy śpią ci, co nie wypełniają polecenia Jezusa mówiącego: «Czuwajcie i módlcie się, abyście nie popadli w pokusę», diabeł, który czyha na to (por. 1 P 5,8), zasiewa, określone jako «chwast», przewrotne nauki […] w dobrych zasiewach”^[16].

Po narracyjnym wprowadzeniu w opowieści Jezusa następuje dialog. Na scenie pojawiają się słudzy, zaskoczeni, że na uprawnej roli obsianej szlachetnym ziarnem pojawiły się chwasty. Zgodnie ze zdroworozsądkowym podejściem do zaistniałej sytuacji reagują podobnie jak starotestamentowi prorocy, gotowi natychmiast rozprawić się ze złem. Tak samo zachowywał się Jan Chrzciciel, a także „Synowie Gromu”, Jakub i Jan (por. Łk 9,54). Słudzy zwracają się po rozkazy do „właściciela domu”, którego nazywają „panem”. Greckie słowo Kyrios jest tytułem mesjańskim i kieruje naszą uwagę na metaforyczną, czy nawet alegoryczną (chrystologiczną) wymowę przypowieści. Gospodarz, czyli „pan”, reprezentuje tutaj samego Jezusa. Jego słowa: „Nie, byście zbierając chwasty, nie wyrwali razem z nimi pszenicy” stanowią kluczowy punkt przypowieści. Nie może tu być mowy o współistnieniu dobra i zła jako sytuacji zamierzonej przez Boga^[17]. Raczej wskazuje się tu na Jego cierpliwość wobec grzeszników, zgodnie ze słowami św. Piotra: „Nie zwleka Pan z wypełnieniem obietnicy […], ale On jest cierpliwy w stosunku do was. Nie chce bowiem niektórych zgubić, ale wszystkich doprowadzić do nawrócenia” (2 P 3,9). Jezus nie poleca wyrywać chwastów, ma bowiem nadzieję, że powrócą do swojego zamierzonego przez Boga stanu. Dopóki nie dojrzeją w porze żniw, zawsze jest szansa, że zdziczała pszenica nawróci się i wyda plon. Do tego czasu można łatwo pomylić te rośliny i może się okazać, że chcąc wyrwać chwast, wyrwało się pszenicę. „Wynika stąd – pisze św. Jan Chryzostom – że Bóg bardziej kocha nas niż my siebie samych”^[18].

Pojęcie żniwa ma w Piśmie Świętym wydźwięk eschatologiczny. „Mowa [jest w Biblii] o symbolicznym sianiu sprawiedliwości i zbieraniu wiernej miłości (Oz 10,12); o uprawianiu zła i zbieraniu nieprawości (Oz 10,13), o czasach apokaliptycznych, kiedy to «będzie postępował żniwiarz zaraz za oraczem» (Am 9,13). […] W czasach ST i NT konkretne czynności związane ze żniwami stają się obrazem Bożego sądu nad złem […], jak oddzielanie chwastów i ich palenie (Mt 13,30)”^[19]. Jednak przypowieść dotyczy nie tylko przyszłości, ale i teraźniejszości. Przekazuje myśl o zdumiewającej dobroci Boga, który „sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi, i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych” (Mt 5,45).

Pszenica ma ostatecznie być zwieziona do spichlerza. Użyte tu greckie słowo synagō, od którego pochodzi synagōgē (‘synagoga’), nasuwa na myśl kontekst eklezjalny. Przeznaczeniem pszenicy Bożej (sens anagogiczny przypowieści) jest „zwołanie święte”.

Pouczenie pana, będące w istocie nauką samego Jezusa, ma też charakter parenetyczny, gdyż przestrzega przed osądzaniem swojego bliźniego (por. Mt 7,1: „Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni”; Rz 12,19: „Umiłowani, nie wymierzajcie sami sobie sprawiedliwości, lecz pozostawcie to pomście [Bożej]”).

8. Bibliografia

Biblia jerozolimska, Pallottinum, Poznań 2006.

Podręczny słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2000.

Czerski J., Jezus Chrystus w świetle Ewangelii synoptycznych, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego, Opolska Biblioteka Teologiczna 42, Opole 2000.

Czerski J., Księgi narracyjne Nowego Testamentu. Wprowadzenie historyczno-literackie i teologiczne, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego, Opolska Biblioteka Teologiczna 59, Opole 2003.

Czerski J., Metody interpretacji Nowego Testamentu, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego, Opolska Biblioteka Teologiczna 21, Opole 1997.

Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna. O Męczennikach Palestyńskich, tłum. A. Lisiecki, Poznań 1924 (reprint 1993).

Ewangelia św. Mateusza. Przekład ekumeniczny, Warszawa 1997.

Ewangelia według św. Mateusza. Wstęp – przekład z oryginału – komentarz, oprac. J. Homerski, KUL, Poznań – Warszawa 1979.

Grecko-polski Nowy Testament – wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi, tłum. R. Popowski, M. Wojciechowski, Prymasowska Seria Biblijna, red. W. Chrostowski, Warszawa 1995.

Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses, w: A. Bober, Antologia patrystyczna, Kraków 1966.

Jan Chryzostom, Homilie na Ewangelię według św. Mateusza. Część druga: Homilie 41-90, Kraków 2001.

Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, tłum. K. Augustyniak, red. E. Stanula, Kraków 1998.

Pismo Święte Nowego Testamentu, red. M. Wolniewicz, b.m.r. (Biblia poznańska).

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Pallottinum, Poznań – Warszawa 1980 (Biblia Tysiąclecia, wyd. 4).>

Popowski R., Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu (wydanie z pełną lokalizacją greckich haseł, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form czasownikowych,Prymasowska Seria Biblijna, red. W. Chrostowski, Warszawa 1997.

Ryken L., J.C. Wilhoit, T. Longman III, Słownik symboliki biblijnej, Prymasowska Seria Biblijna, red. W. Chrostowski, Warszawa 2003.

Stern D.H., Komentarz żydowski do Nowego Testamentu, Prymasowska Seria Biblijna, red. W. Chrostowski, Warszawa 2004.

The Interlinear NIV Hebrew-English Old Testament red. J.R. Kohlenberger III, Zondervan Publishing House, Grand Rapids (Mich.) 1987.

Zdjęcia przedstawiają starożytne gatunki pszenicy oraz roślinę podobną do pszenicy, która mogłaby być ewangelicznym „chwastem”. Na końcu kąkol, pospolity w Polsce chwast zbóż.